Startpagina / Samenvattingen / Ouderenpsychologie / doodsangst-verlies-angst

Verlies, rouw en levenseinde

28 belangrijke vragen over Verlies, rouw en levenseinde

Wat zegt empirisch onderzoek over rouwarbeid?

Empirisch onderzoek toont aan dat rouwarbeid, zoals het intens bezig zijn met het verlies of emoties uiten, niet aantoonbaar leidt tot betere verliesverwerking. Het idee dat iedereen een verlies moet "doorwerken" is dus een misvatting. Toch gaan veel rouwinterventies uit van deze aanname, hoewel sommige nabestaanden effectief gebruik maken van vermijdingsstrategieën zonder hulp te zoeken. Daarnaast blijkt uit onderzoek dat het behouden van een band met de overledene, in plaats van deze volledig los te laten, juist kenmerkend kan zijn voor gezonde rouwverwerking, waarbij de aard van die band in de loop der tijd verandert.

Wat kan er gezegd worden over sociale steun aan de nabestaanden?

Nabestaanden missen vaak emotionele en praktische steun van hun omgeving, wat de impact van een overlijden kan vergroten. Dit gebrek aan ondersteuning komt vaak voort uit het ongemak van vrienden en kennissen, die zich hulpeloos en kwetsbaar voelen in het omgaan met een rouwende. Deze innerlijke conflicten leiden er vaak toe dat omstanders zich terugtrekken, wat door nabestaanden als een gevoel van in de steek gelaten worden kan worden ervaren. Het is belangrijk nabestaanden erop te wijzen dat dit gedrag meestal voortkomt uit een gebrek aan vaardigheden en niet uit onwil of een gebrek aan compassie.

Op welke aspecten verschillen rouwrituelen bij verschillende culturen?

Allochtone uitvaart- en rouwrituelen verschillen van de westerse (autochtone) rituelen op zijn minst in drie aspecten. In de eerste plaats zijn allochtone rituelen over het algemeen rijker en uitgewerkter qua symboliek. Ten tweede bestrijken ze een (veel) langer traject; in de meeste allochtone culturen is het uitvaartritueel er slechts één in een hele serie. Een derde verschil is dat allochtone rituelen veelal een expliciete slotfase kennen waarin de rouw wordt afgesloten.

Wat is uitgestelde rouw?

Een reactiepatroon zonder rouwreacties, zowel kort na als lang na een overlijden, werd vroeger vaak gezien als pathologisch en aangeduid als uitgestelde rouw. Het idee was dat dit een ontkenningsreactie betrof die later tot problemen zou leiden. Echter, onderzoek toont aan dat weinig of geen problemen kort na een overlijden meestal samenhangen met weinig of geen problemen op de lange termijn. Hoewel uitgestelde rouw kan voorkomen en pathologisch kan zijn, is dit veel zeldzamer dan eerder gedacht. Reacties die afwijken van de dominante visie op rouwen zijn vaak gewoon normale variaties.

Wat zijn de nadelige gevolgen van rouwstereotyperingen?

Het vasthouden aan traditionele opvattingen over rouw, zoals het idee van een standaard rouwproces, kan nadelige gevolgen hebben. Hulpverleners en de omgeving kunnen nabestaanden met afwijkende rouwreacties als afwijkend beschouwen, wat normale problemen kan verergeren. Ook kunnen nabestaanden door deze misvattingen onnodig last krijgen van negatieve zelfperceptie, wat hun rouwverwerking belemmert.

Hoe kan de band met de overledene zich uiten?

Het veranderen maar toch continueren van de band met de overledene is overigens niet zonder meer een goede zaak. Als dat continueren zich manifesteert in de vorm van bijvoorbeeld bijna dwangmatig zeer frequent bezoek aan de begraafplaats, of zich alleen goed voelen in de aanwezigheid van kenmerkende bezittingen van de overledene, blijkt dat gerelateerd te zijn aan een moeizaam verloop van het adaptatieproces (Field e.a., 2003). Daarentegen blijkt de aanwezigheid voelen van of in gedachten praten met de overledene te duiden op een goed verlopend rouwproces (Klass e.a., 1996).

Wat is de rol van zingeving bij rouw?

Zingeving speelt een belangrijke rol in hoe ouderen omgaan met verlies. Na het verlies van dierbaren, vooral een partner, kunnen ouderen het gevoel hebben geen betekenis of doel meer te hebben. In hun eerdere leven werd betekenis vaak gevonden in productieve rollen zoals het opvoeden van kinderen of werk. Wanneer ouderen met pensioen gaan en de rol van zorggever of werker wegvalt, kan het idee ontstaan dat ze geen betekenis meer hebben. Toch kan het vinden van nieuwe vormen van zingeving, zoals vrijwilligerswerk of mantelzorg, zelfs bevredigender zijn dan de eerdere invullingen van betekenis.

Wat zijn problematische rouwreacties?

In de laatste twee decennia is in een reeks onderzoeken duidelijk geworden dat mensen na een verlies, naast de ‘bekendere’ angst- en depressiviteitsklachten, problematische rouwreacties kunnen ontwikkelen die fenomenologisch (en ook statistisch) te onderscheiden zijn van depressie en angst. Tot deze reacties behoren vooral intens verlangen naar de overledene, preoccupatie met de overledene, en onvermogen om het verlies volledig te accepteren. Gebleken is dat deze symptomen samenhangen met ernstige gezondheidsgerelateerde en sociale beperkingen in het functioneren, en niet vanzelf overgaan (zie onder anderen Prigerson & Jacobs, 2001).

Wat zijn manieren om met vermijding aan de slag te gaan?

In rouwtherapieën worden de genoemde vermijdingsreacties aangepakt. Dat gebeurt door de cliënten te stimuleren om zichzelf te confronteren met allerlei zaken van het geleden verlies. Psychotherapieën verschillen onder meer in de mate van directiviteit waarin ze die confrontatie vormgeven (Rando, 1993). Soms gebeurt dat door rouwenden op een directe wijze te confronteren met allerlei zaken die met het geleden verlies verbonden zijn, maar soms ook wordt de nadruk gelegd op andere wijzen van denken over het geleden verlies. Andere veelgebruikte manieren om die vermijdingsreacties aan te pakken, zijn schrijfopdrachten en therapeutische rituelen.

Is psychotherapie effectief voor verstoorde rouw?

Psychotherapie is effectief voor verstoorde of gecompliceerde rouw. Boelen et al. (2007) vonden dat een combinatie van exposure en cognitieve therapie betere resultaten opleverde dan ondersteunende counseling. Een veel onderzochte behandeling is Complicated Grief Treatment (CGT), ontwikkeld door Shear et al. (2005). Deze 16-sessies tellende behandeling bestaat uit drie fasen: (i) het opbouwen van een therapeutische relatie en het delen van het verliesverhaal, (ii) het wegnemen van obstakels zoals vermijdingsgedrag en negatieve denkpatronen, en (iii) het werken aan persoonlijke doelen en de toekomst. CGT is effectief gebleken voor zowel jongere als oudere volwassenen met gecompliceerde rouw.

Wat is de ontwikkelingstaak in de laatste levensfase?

De verschillende ontwikkelingspsychologische theorieën over de ontwikkelingstaken van de laatste levensfase komen met elkaar overeen (Corr & Corr, 2013). De theoretici benadrukken dat het in deze fase erom gaat een innerlijk gevoel van harmonie en vrede te bereiken (wholeness; integrity). Daarvoor is het nodig met behulp van introspectie en zelfreflectie terug te blikken op het verleden en om ontwikkelingstaken uit eerdere ontwikkelingsfasen te voltooien. Dit stelt de oudere mens in staat oude conflicten of teleurstellingen vanuit een nieuw perspectief te beschouwen, daaraan een andere betekenis te geven, en zich voor te bereiden op de dood (Corr & Corr, 2013).

Wat zijn de overeenkomsten en verschillen tussen Erikson en Tornstam?

De theorieën van Tornstam en Erikson schetsen een beeld van de ouderen die zich, na uitvoering van de ontwikkelingstaak, richten op reflectie, terugblik en overpeinzing, en oog hebben voor hun afnemende sociale betekenis en voor hun sterfelijkheid. De theorie van Tornstam verschilt van de theorie van Erikson met de typering van het kosmische niveau: ouderen beseffen dat hun leven een nietig onderdeel vormt van de mensheid en van het universum.

Hoe hangt angst voor de dood samen met betekenis?

Vanuit de meaning management-theorie is onderzocht hoe de angst voor de dood samenhangt met de betekenis die mensen aan de dood toekennen. Daarvoor gebruikte men de vragenlijst Fear of personal death (Mikulincer & Florian, 2008). Uit een factoranalyse bleek dat de 31 items van de lijst gecentreerd waren rond 6 factoren die betrekking hebben op 3 dimensies: intrapersoonlijke, interpersoonlijke en transpersoonlijke zorgen over de dood.

Wat is het verschil tussen de intra- en interpersoonlijke zorgen?

Binnen de dimensie intrapersoonlijke zorgen zijn er twee factoren:

Onmogelijkheid om plannen te verwezenlijken: Angst dat de dood een einde maakt aan persoonlijke plannen en activiteiten.
Vernietigingsangst: Angst voor het uiteenvallen van het eigen lichaam.

De tweede dimensie, interpersoonlijke interacties, richt zich op relaties met geliefden en omvat:

Angst voor het verlies van sociale identiteit: Bezorgdheid dat het eigen verlies weinig impact zal hebben op naasten.
Angst voor de gevolgen van de dood voor dierbaren: Angst omdat het gezin of vrienden afhankelijk zijn van de eigen aanwezigheid.

Wat is doodsangst en waar moet de psycholoog alert op zijn?

Cicirelli (2009) definieert doodsangst als de emotionele reactie op de waarneming van de eigen sterfelijkheid: een gevoel van hulpeloosheid tegenover de bedreiging van het eigen bestaan. Deze angst kan verschillende vormen aannemen en wordt beïnvloed door religieuze en spirituele overtuigingen. Omdat doodsangst vaak schuilgaat achter andere zorgen, moet de ouderenpsycholoog oog hebben voor de kenmerken en de mogelijke aanleidingen daarvan. Daarnaast dient hij oog te hebben voor de wijze waarop doodsangst kan samenhangen met psychische problematiek.

Wat is het verschil tussen hot death anxiety en cool death anxiety?

Bij doodsangst wordt onderscheid gemaakt tussen heftige, paniekerige doodsangst (hot death anxiety) en rustige reflectie op de dood (cool death anxiety). In het geval van heftige doodsangst is reflectie niet mogelijk en nemen ouderen vaak hun toevlucht tot vermijding en ontkenning (Grant & Wade-Benzoni, 2009). De bespreking van de heftige doodsangst in de behandeling helpt ouderen de paniek over te laten gaan in hanteerbare angst en reflectie op de dood.

Welke 6 attributies komen naar voren binnen literatuur over doodsangst?

Aangezien doodsangst in veel gevallen meer op onbewust dan op bewust niveau tot uiting komt, dient de psycholoog gespitst te zijn op de kenmerken en mogelijke aanleidingen van doodsangst. Als hij deze kenmerken of aanleidingen opmerkt, moet hij actief onderzoeken of van doodsangst sprake is. Zes kenmerken of attributies komen naar voren bij een begripsanalyse van de literatuur over doodsangst: emotie, cognitie, experiëntieel, identiteitsontwikkeling, socioculturele vorming, en bron van motivatie

Wat is de link tussen cognitie en doodsangst?

Tijdens de cognitieve ontwikkeling leren kinderen de dood te begrijpen als een universeel, onomkeerbaar en onvoorspelbaar proces. Dit realistische besef vermindert de bedreiging van de dood en voorkomt primitieve of magische angsten, zoals de vrees van een 84-jarige vrouw dat insecten haar na haar begrafenis zouden opeten (Corr & Corr, 2013; Lehto & Stein, 2009).
Een gebrek aan dit besef kan leiden tot blijvende angst op latere leeftijd. Daarnaast beïnvloeden culturele en religieuze overtuigingen de doodsangst: belonende opvattingen over het hiernamaals werken geruststellend, terwijl straffende beschrijvingen angst kunnen versterken (Lehto & Stein, 2009).

Wat is de link tussen experiëntiële attributie en doodsangst?

Vanuit experiëntieel perspectief bezien blijkt dat doodsangst op bewust niveau grotendeels naar de achtergrond wordt gedrongen. Deze adaptieve reactie voorkomt dat het dagelijks leven te veel verlamd wordt door angst en dreiging. Op onbewust niveau kan de doodsangst wel aanwezig zijn en invloed uitoefenen. Zelfvertrouwen en het vermogen richting te geven aan het eigen bestaan verminderen deze ontregelende invloed van doodsangst (Lehto & Stein, 2009).

Wat is de link tussen socioculturele vorming en doodsangst?

De socioculturele vorming beïnvloedt de perceptie van doodsangst. In westerse samenlevingen is ontkenning van de dood dominant, wat zich uit in het vermijden van zieken en ouderen. Vrouwen rapporteren doorgaans meer doodsangst dan mannen, mogelijk omdat zij gevoelens sterker ervaren en meer gericht zijn op relaties. Hierdoor voelen zij intensiever de angst om anderen te verliezen en beseffen zij sterker wat hun eigen dood voor anderen kan betekenen (Lehto & Stein, 2009; Kastenbaum, 2014).

Hoe kan doodsangst een bron van motivatie zijn?

Doodsangst kan motiverend werken door het verlangen naar symbolische onsterfelijkheid, wat vaak creatieve en verbindende activiteiten stimuleert (Lehto & Stein, 2009). Yalom (2008) beschrijft drie troostende strategieën hiervoor:

Voortleven in anderen: Het besef dat onze acties en relaties blijvende impact hebben, zoals rimpelingen in het water.
Investeren in relaties: Het aangaan van diepe emotionele verbindingen met anderen.
Intens leven: Het maximale uit het leven halen en niets voor de dood overlaten.

Deze benaderingen helpen de pijn van eindigheid te verzachten en geven betekenis aan het bestaan

Waarom moet er preventief aandacht aan de dood besteed worden?

het is belangrijk om preventief aandacht te besteden aan de dood. Het onverwachte verlies van een dierbare kan trauma veroorzaken en verhoogt het risico op psychische problemen zoals depressie, paniekstoornissen, posttraumatische-stressstoornis, en bij ouderen zelfs manische episoden, fobieën, alcoholmisbruik en gegeneraliseerde-angststoornis.

Hoe kan er omgegaan worden met doodsverlangen?

Het verlies van betekenis en verbinding met de volgende generatie bij ouderen kan mogelijk hersteld worden door gerichte interventies, zoals intergenerationele activiteiten. Bij de Universiteit van Kansas nam een groep ouderen samen met jongeren deel aan een onderwijsactiviteit waarbij onderwerpen als verlies, de dood en wilsverklaringen werden besproken. Evaluatie wees uit dat deze activiteit wederzijdse vooroordelen doorbrak en jongeren dankbaar waren voor de kennis van ouderen. Het is denkbaar dat ouderen, door zulke activiteiten, meer interesse in het leven ontwikkelen en minder naar de dood verlangen.

Wat is de diagnostische taxatie bij doodsangst?

De diagnostische taxatie gaat vooraf aan de bespreking en behandeling van de doodsangst. Het doel van deze taxatie is de inschatting van de psychische mogelijkheden en beperkingen van de oudere. Diagnostische taxatie geeft antwoord op de vragen: waarom nu deze angst bij deze oudere; en: om welke vorm van angst gaat het? Dit geeft een beeld van mogelijke aanleidingen tot de toename van doodsangst, van het angstniveau, en van de daarbij gehanteerde afweer of coping.

Wat is death competence?

Om de dood effectief te bespreken, moet de psycholoog beschikken over death competence, wat zowel emotionele als cognitieve competentie inhoudt. Emotionele competentie stelt de psycholoog in staat om heftige gevoelens rondom de dood te verdragen, eigen doodsangst te hanteren en tegenoverdrachtsgevoelens te herkennen. Cognitieve competentie omvat kennis van verschillende houdingen tegenover de dood, doodsangst, copingmechanismen, rouwreacties, en wet- en regelgeving rondom het levenseinde. Dit vereist zowel theoretisch als ervaringsgericht onderwijs om kennis op te doen, eigen angst te reflecteren, en empathisch te kunnen afstemmen op patiënten en hun families.

Een van de kernboodschappen in hoofdstuk 10 is dat 'het' rouwproces niet bestaat. Wat wordt hiermee bedoeld?

Rouw kan worden omschreven als 'het geheel van reacties dat optreedt na een verlies van een persoon met wie een betekenisvolle relatie bestond'. Welke reacties optreden en in welke volgorde, kent een grote variëteit. Rouwen is zowel een cultureel als persoonlijk bepaald proces, waarbij negatieve én positieve reacties kunnen optreden in willekeurige volgorde.

Licht toe wat onder de rouwarbeidhypothese (Trauerarbeit, Freud) wordt verstaan.

De rouwarbeidhypothese (Trauerarbeit, Freud) veronderstelt dat geleden verlies moet worden 'doorgewerkt', waarbij de rouwende veelvuldig bezig zou moeten zijn met het geleden verlies, dat hij/zij zichzelf herhaaldelijk en intens moet confronteren met de realiteit van het overlijden, en dat gevoelens hierover geuit moeten worden. Ook veronderstelt deze hypothese dat de band met de overledene moet worden 'doorgesneden' voordat de nabestaande nieuwe banden kan aangaan.

Welke bevindingen vermeldt dit artikel van Browne-Yung et al (2015) over het omgaan met verlies en rouw door ouderen, op basis van de levensverhalen die zij vertellen?

Uit de verhalen bleek dat

in perioden van rouw/verdriet een bepaalde mate van zelfbeheersing en zelfvertrouwen werd ontwikkeld, die hielpen bij het omgaan met verlies en het behouden van continuïteit en de eigen identiteit
veerkracht toe lijkt te nemen na het succesvol omgaan met negatieve gebeurtenissen op verschillende momenten in iemands levensloop
in perioden na verlies toegang tot ondersteunende sociale netwerken (formeel en informeel) belangrijk zijn
sociale betrokkenheid betekenis kan geven en een gevoel van verbondenheid kan bewerkstelligen; dit bleek een bruikbare strategie om de (negatieve) effecten van tegenspoed te verminderen, ook in het geval van het overlijden van familie of vrienden.

De vragen op deze pagina komen uit de samenvatting van het volgende studiemateriaal:

Ouderenpsychologie

Bekijk samenvatting

Een unieke studie- en oefentool
Nooit meer iets twee keer studeren
Haal de cijfers waar je op hoopt
100% zeker alles onthouden

Onthoud sneller, leer beter. Wetenschappelijk bewezen.

Studiemateriaal generieke omslagafbeelding